Handleiding bij het bezoek aan het Mauritshuis en het Haags Historisch Museum
Waarschuwing!!!! Deze handleiding is geen gids die je precies de weg toont. Deze handleiding is geen gebruiksaanwijzing die precies stap voor stap vertelt waar je moet aankomen. Deze handleiding helpt je op weg, maar je moet zelf je richting bepalen. Vraag me dus alsjeblieft niet wat je precies moet doen. Dat is een vraag die je jezelf mag stellen. Vergelijk deze handleiding maar met de instructies van je coach voordat je gaat hockeyen/voetballen/volleyballen. De coach geeft richting, maar jij moet zelf het veld in en je eigen wedstrijd spelen.
Hoe deze handleiding te gebruiken:
- Lees alles! Blader niet snel door naar waar precies staat wat je moet doen (zie hierboven bij de waarschuwing).
- In de handleiding vind je enkele beschrijvingen van schilderijen en voorwerpen die je in de musea kan zien. Ik probeer uit te leggen hoe je naar de voorwerpen kunt kijken, wat je ervan kunt leren, hoe je er (maar misschien ervaar je dat meteen wel) schoonheid in kan ontdekken. Deze manier van kijken kun je vervolgens gebruiken voor het bekijken van het hele museum. Door goed te kijken wordt het ineens ook makkelijk om de opdracht te maken.
- Laat je ouder(s)/oma/opa/tante/oom/buurvrouw zeker ook meelezen. Zij herkennen er vast van alles in en ze kunnen je zo weer verder helpen. Of misschien zie jij scherper dan je ouders en kan jij ze wat duidelijk maken. Het is ook heel goed als je ouders, oma enz. meehelpen met het maken van het werkstuk.
Wat is dat eigenlijk een museum (dit is een noodzakelijke warming-up! Niet overslaan dus!)
Het is opvallend wat er gebeurt als het woord museum klinkt in een tweede klas. ‘Bah, een museum. Dat is saai en stom. Wat heb je daar nu aan?’. Een museum is zo ongeveer het laatste waar jullie zin in lijken te hebben. Ik geef hier eerlijk toe dat hetzelfde het geval was toen ik in de tweede klas zat.
Maar met tegenzin ergens naartoe gaan, dat heeft geen zin. Want als je niet wilt dan zal je ook niets zien. Als je iets bij voorbaat al stom vindt, dan zal het ook stom blijven. We moeten dus proberen onze tegenzin kwijt te raken en zonder vooroordeel het Mauritshuis in te stappen.
Misschien moeten we ons eerst een afvragen wat dat nu eigenlijk is een museum. Eigenlijk is het antwoord heel simpel: een museum bevat voorwerpen die we bijzonder vinden. Vaak bestaat er ook maar een exemplaar van dat voorwerp. Dat maakt het museum meteen al anders dan een winkel. Daar vinden we allemaal dezelfde voorwerpen (denk aan de kledingrekken bij de H & M en de schappen in de Mediamarkt) en we kunnen deze voorwerpen kopen. Maar dat is niet de enige bijzonderheid van de voorwerpen die in een museum te vinden zijn. De voorwerpen worden de moeite waard gevonden te bewaren. Dat is al heel anders dan een H & M truitje: als het uit de mode is of te vaak gewassen dan verdwijnt het bij het afval. Hetzelfde geburt met een kapotte tv.
Maar wat is dan die bijzonderheid? De bijzonderheid heeft te maken met het verleden: de voorwerpen houden iets vast dat aan het verleden herinnert. We willen graag dat het blijft. Natuurlijk schreeuwen de reclames ons toe dat alles NIEUW moet worden, want nieuw is beter, maar tegelijkertijd weten we allemaal dat we ook willen vasthouden aan het verleden. In Keulen donderde het archief in elkaar en vele oude documenten gingen verloren (en mensen maar daar werd, gek eigenlijk, minder over gepraat). We vinden het instorten van een oud gebouw veel erger dan het instorten van een nieuwe flat. Een paar jaar geleden gingen door een aardbeving beroemde, oude fresco’s van Giotto verloren. Dat werd heel erg gevonden. We waren ze definitief kwijt. Wat we daar ook zagen was dat de Italianen bedroefd waren: ze zijn trots op hun kunstschatten en het verlies deed pijn.
Ik denk dat je nu al wel inziet dat die voorwerpen niet zomaar voorwerpen zijn. Misschien kun je je het nog beter voorstellen als je denkt aan voorwerpen die je zelf ergens bewaart. Brieven, knuffels, foto’s, een ketting. Mensen die het ongeluk treft dat hun huis in brand vliegt, zeggen vaak dat de nieuwe bank en de tv geen verlies zijn. Daar koop je weer een nieuwe van. De persoonlijke bezittingen, ja, die ben je echt kwijt.
Zie het museum als een schoenendoos met daarin een grote collectie persoonlijke bezittingen die herinneren aan het verleden van een land, een cultuur. Dat klinkt misschien raar, maar als we een snelle samenvatting willen hebben, of beter: een venster op het karakter van een bepaald land, dan gaan we meestal naar musea. Dat betekent ook dat de kennis van buitenlanders van Nederland zich vaak beperkt tot de musea. Ze kennen van Gogh, Rembrandt, Vermeer en Mondriaan en ze beweren ook nog eens dat die schilders hen iets vertellen over Nederland.
Nu wordt het lastig. Hoe zorgen we ervoor dat de voorwerpen ook tot ons spreken? Een schilderij zwijgt, beweegt niet eens. Een voorwerp is ook nogal stil. Vaak kunnen we de voorwerpen pas tot leven wekken als we extra informatie hebben. Maar die is vaak moeilijk beschikbaar in een museum. Op de bijschriften staat niet zo veel. Je kunt natuurlijk een audiogids meenemen en dan helpt je wel onderweg (ik vind het zelf nogal irritant eigenlijk, zo’n ding tegen mijn oor). Je kunt ook de catalogus kopen en allerlei boeken erover lezen, maar dat is wel weer erg veel werk. En je kunt goed opletten bij de geschiedenisles, maar daar wordt natuurlijk ook niet alles verteld.
Hoe dan wel? Nu, geduld is belangrijk. Een voorwerp, een schilderij geeft zijn geheimen pas langzaam prijs. Alleen maar kijken is niet genoeg. Je moet natuurlijk wel heel goed kijken en vaststellen wat je nu eigenlijk kan zien. Maar om goed te zien moet je ook allerlei kennis hebben. Denk maar aan de DaVinci code: daar zien we ook dat die kunsthistoricus heel veel weet en daardoor van alles in het schilderij ontdekt.
Zo, ik denk dat dit voldoende was voor de warming-up. We gaan eens proberen of we een paar schilderijen en voorwerpen beter kunnen bekijken. En oh ja, ga me nu niet vragen waarom we iets van het verleden willen weten. Iedereen is geïnteresseerd in het verleden. Jij ook. Alleen een dier leeft in het hier en nu. Soms verlangen wij ook naar een dergelijke gedachteloosheid, maar we zijn nu eenmaal mensen en daarom willen we weten hoe het heelal werkt, hoe de dinosauriërs eruit zagen, hoe een vliegtuig in elkaar zit en waarom de gebroeders de Witt in 1672 op gruwelijke wijze zijn vermoord. Geef maar gewoon toe.
Langzaam op weg naar het Haags Historisch Museum
Voordat je naar het museum gaat, is het een goed idee even rond te hangen op het Plein. Op het midden van het plein staat een glorieus standbeeld van Willem van Oranje. Ga dat eerst maar eens goed bekijken. Wat staat er op het bijschrift? Bedenk waarom dat standbeeld precies hier staat. Het is natuurlijk niet toevallig dat het voor de ingang van het gebouw van de Tweede Kamer staat.
Als je goed om je heenkijkt, zie je een mix van oud en nieuw. De nieuwe Tweede Kamer en het oude Binnenhof en als omkadering de nieuwerwetse ministeries. Ik vind die gebouwen eigenlijk niet zo mooi, maar dat kan aan mij liggen. Recht van de Tweede Kamer zie je het prachtige Mauritshuis, een 17e-eeuwse creatie van de beroemde architect Jacob van Campen. Het Mauritshuis, daar gaan we straks naartoe. We lopen eerst naar het Haags Historisch Museum. Dat ligt aan de Hofvijver. Loop langs het Mauritshuis en aan het einde van de straat vind je de ingang aan je rechterhand (links ligt de Hofvijver). In het museum bevindt zich een deel van de beroemde collectie Vaderlandse Geschiedenis van het Rijksmuseum te Amsterdam. In september gaat deze collectie terug naar het Rijksmuseum. We zijn dus net op tijd!
Op de eerste verdieping bevinden zich voorwerpen en schilderijen die te maken hebben met de Nederlandse Opstand en de Gouden eeuw. Gelukkig weet je hier al het een en ander vanaf omdat je daarover in hoofdstuk 4 en 5 van het Pharosboek hebt kunnen lezen.
De opdracht:
Nu wordt het tijd iets meer te zeggen over de opdracht. In het museum zul je van alles tegenkomen dat de herinnering aan de roemruchte beginperiode van Nederland levend houdt. Je moet een verslag maken dat een aantal voorwerpen/schilderijen uit het museum behandelt. Dat verslag kan allerlei vormen hebben. Je mag net doen alsof je een toeristische gids maakt. Je kan ook een collage maken. Of je maakt een klein geschiedenisboekje. Misschien wil je een filmpje ervan maken waarbij je zelf de tekst inspreekt (kijk maar eens op youtube hoeveel scholieren zo een werkstuk maken). De keuze is aan jou.
Het is handig als je een bepaald thema centraal stelt. Ik zal in de handleiding nog allerlei mogelijke thema’s voorstellen, maar om een beetje een idee te krijgen valt te denken aan:
- De grote helden van de Opstand en de Gouden Eeuw.
- Het dagelijks leven in de Gouden eeuw.
- Nederlanders en de zee (denk aan de handel en de zeeslagen)
- Nederland en de overzeese bezittingen (VOC en WIC).
- Ontdekkingsreizen.
- Kleding en mode in de zeventiende eeuw.
- Landschappen in de zeventiende eeuw (hoe zag Nederland er toen uit).
- Stillevens en wat dat ons vertelt over de tijd van toen.
- Relieken van grote Nederlanders (ik kom hier later op terug).
- De nieuwe trots van de Republiek in de strijd tegen Spanje.
- De strijd tegen de Spanjaard.
Tijd om het museum binnen te gaan. Ik ga natuurlijk niet alles in detail beschrijven, maar een paar topstukken krijgen extra aandacht.
Zaal I.
Hier vinden we voorwerpen en schilderijen die gaan over de Opstand. Je vindt een paar schilderijen over de strijd zelf (het beleg van ’s-Hertogenbosch en het Leids ontzet in 1574). Ook zien we een vrij brute actiescène waarin de Nederlandse vloot de Spanjaarden naar de zeebodem stuurt. Er zijn wapens waarmee gevochten werd en een mooie sierschild gemaakt van een schildpad.
We blijven even stilstaan bij de Geuzentekens. Op p. 72 van je Pharosboek kun je hierover lezen. In 1566 bieden de belangrijkste edelen in de Nederlanden een smeekschrift aan. Ze vragen aan Margaretha van Parma, de landvoogdes die in naam van Filips II de boel hier op orde moet houden, de strenge kettervervolgingen te stoppen. Filips II wilde namelijk net als zijn vader Karel V, het protestantisme uitroeien. In hoofdstuk 3 hebben we dat ook al gezien: in heel Europa is onrust en oorlog en dat allemaal om de 95 stellingen van Luther die hij in 1517 aan een kerkdeur heeft gespijkerd. In de Nederlanden waren veel mensen die de kritiek van Luther op de katholieke kerk terecht vonden. Ze kwamen in het geheim samen bij de verboden Hagepreken. Achter een haag (een heg), verscholen voor de Spanjaarden, werd daar het protestantse geloof verkondigd. Maar dat mocht dus niet. De ketters werden voor de kerkelijke rechtbank, de inquisitie, veroordeeld tot zware straffen. Soms zelfs de brandstapel!
Willem van Oranje was hierop tegen. De strenge vervolgingen maakten het volgens hem alleen maar erger. Willem stelde voor dat er gewetensvrijheid kwam. Hier is Willem van Oranje wereldberoemd om geworden. Hij vond dat de vorst niet voor zijn onderdanen mocht beslissen welk geloof ze aanhingen (bedenk hoe relevant dat is in onze tijd waarin sommige politici de Islam willen verbieden!!! Wat zou onze vader des vaderlands daarvan gevonden hebben?).
Willem van Oranje zat in een lastige situatie. Hij was namelijk stadhouder en dat betekende dat hij in naam van Filips II orde moest handhaven in de provincie. Maar hij keerde zich tegen de orders van Filips II die juist strenge vervolging wilde. Hier zien we een belangrijke reden voor de ruzie tussen Filips en Willem. Filips verdacht Willem ervan expres de boel op te stoken in de Nederlanden (zie hoofdstuk 4.3). Hoe dat ook zij, dat smeekschrift werd aangeboden en toen sprak een medewerker de beroemde worden tegen Margaretha ‘ce ne sont que de gueux’ (het zijn maar bedelaars). Hij vond de Nederlandse edelen dus bedelaars!! De edelen vonden dat wel grappig en namen dit scheldwoord over als eretitel. Daar komt de uitdrukking Geuzennaam vandaan. Denk bijvoorbeeld aan de geuzennaam van de supporters van Ajax. Maar laten we bij de echte geuzen blijven. Om uitdrukking te geven aan hun verzet tegen Fillips II maakten ze voorwerpen die hun verbondenheid uitdrukten. In de vitrine zie je daarvan prachtige voorbeelden. Op dit moment moet ik even mijn ontroering benadrukken. Is het niet prachtig dat we een splinter uit het verleden hier zo voor ons zien? Dit zijn voorwerpen uit een ver vervlogen tijd, voorwerpen die betekenis hadden voor de mensen toen! Het brengt die tijd ineens heel dicht bij. We zien en geuzenpenning, houten bedelnapjes, flesjes. Wie deze voorwerpen bij zich had, gaf uitdrukking aan zijn gevoel. Mensen konden elkaar herkennen als medestrijders. Dat doen we in onze tijd ook: denk maar aan voetbalshirts of bepaalde kleren of de gele armbandjes van Lance Armstrong. Voorwerpen drukken verbondenheid uit. Als je goed kijkt zie je ook een speldje in de vorm van een halve maan. Dat is een verwijzing naar de Turkse Sultan (een halve maan is het symbool van moslims). Omdat de Turkse sultan in oorlog was met Filips II, drukten de geuzen met de halve maan hun verbondenheid met de Turkse sultan uit. Ze hadden immers dezelfde tegenstander.
Even verderop zien we voorwerpen die te maken hebben met de verovering van de Zilvervloot dor Piet Heyn. Dat was eigenlijk een ordinaire roof van Spaans bezit. Maar goed, de Spanjaarden hebben ook niet geheel en al op eerlijke wijze deze rijkdom uit hun kolonie verkregen (lees hoofdstuk 1). Mijn favoriet is de beker van kokosnoot die een deel van de buit is geweest. Vraagje: waarvoor zouden de Nederlanders de schat gebruikt hebben?
In de hoek van de zaal zien we voorwerpen die te maken hebben met de Beeldenstorm uit 1566. Die geweldsuitbarsting tegen de katholieke kerk is misschien wel het echte startpunt van de Opstand. Filips II was woest. Hij stuurde de hertog van Alva naar Nederland en die had geen vriendelijke bedoelingen. We zien zijn portret naast dat van Willem van Oranje die er snel vandoor ging toen hij hoorde dat Alva in aankomst was. Willem van Oranje was nu echt openlijk ten strijde getrokken tegen Filips, maar de aftocht naar zijn familieslot te Nassau-Dillenburg was geen vrolijke. Hoe zou hij ooit de strijd kunnen winnen tegen de machtigste koning van de wereld?!
Zaal 2:
Hier vinden we de beroemde wandelstok van Johan van Oldebarnvelt. Hier hoort een heel lang verhaal bij, maar dat ga ik hier niet vertellen. De conclusie van het verhaal is dat van Oldebarnevelt, ooit de trotse leider van de Republiek, door toedoen van prins Maurits van Oranje, een kopje kleiner wordt gemaakt. Wat ik opnieuw wil benadrukken is dat dit voorwerp een verbondenheid uitdrukt. De aanhangers van van Oldebarnevelt hebben het ‘stokse’ bewaard als een aandenken aan hun held. Het lijkt op een reliek. Relieken zijn overblijfselen van een heilige, die in allerlei kerken van Europa bewaard worden. Een beroemde reliek is bijvoorbeeld het stoffelijke overschot van Franciscus van Assisi. Daar is een hele kerk omheen gebouwd. We hadden het daar al over. In die kerk bevinden zich de beroemde fresco’s van Giotto die beschadigd raakten bij die aardbeving. We komen straks nog meer relieken tegen.
We staan iets langer stil bij de schilderijtjes die gaan over de opstand van Claudius Civilis. Hier moeten we goed over nadenken, omdat het ons iets leert over het belang van geschiedenis. In je boek (4.4 staat van alles te lezen over deze opstand).
Goed, probeer je voor te stellen hoe de Nederlanders dachten tijdens de Opstand tegen Spanje. Het waren spannende en onzekere tijden. Door zich los te maken van Filips II, maakten de Nederlanden zich ook los van een deel van hun geschiedenis. Karel V was immers heerser over de Nederlanden geweest en voor hem weer andere vorsten. De Nederlanders willen opnieuw beginnen, maar om dat nieuwe begin betekenis te geven grepen ze terug op de geschiedenis van het Nederlandse volk. Hier wordt het lastig, want dit teruggrijpen op de geschiedenis; daar zat ook veel bij dat meer verbeelding was dan echte werkelijkheid. De Nederlanders probeerden een roemrucht verhaal uit het verleden op te diepen dat duidelijk maakten dat Nederland eigenlijk altijd al een vrijheidslievend volk was geweest, dat niets wilde weten van vorsten. Het verhaal over de opstand van Claudius Civilis bood hiervoor een mooie gelegenheid (dit verhaal is beschreven door Tacitus, een beroemde Romeinse geschiedschrijver). Lang geleden, toen de Romeinen heersten in een deel van wat nu Nederland is (de grens liep dwars door Utrecht. Daar zie je nog een herdenkingspaaltje die de grens van het Romeinse Rijk aangeeft. We noemen die grens de Limes). In wat nu Nederland is woonde een volkje, de Batavieren. Hun leider was Claudius Civilis en hij is in Opstand gekomen tegen de Romeinse keizer. Daarover gaan deze schilderijen. Het liep jammer genoeg niet goed af met Claudius, maar toch: het maakte wel duidelijk hoe dapper en hoe vrijheidslievend de Batavieren (en daarmee de Nederlanders) waren. De Staten generaal hebben deze schilderijen in 1613 hun vergaderzaal gehangen. Dit om natuurlijk bij elke vergadering weer moed op te doen om verder te gaan in de strijd tegen Spanje!
Op dit punt kunnen we meteen al vooruitwijzen naar ons bezoek aan het Mauritshuis dat ook nog op de agenda staat. De schilderijtjes zijn best aardig, maar misschien vind je ook dat het een beetje op een stripverhaal lijkt waarin alles net iets te glorieus wordt afgebeeld. In je boek (en hieronder) zie je een ander versie van hetzelfde verhaal. Het is een verbluffend meesterwerk van Rembrandt.
In de klas zullen we hierover een documentaire bekijken (The Power of Art van Simon Schama). Daarin krijgen we te horen dat dit schilderij grotendeels verloren is gegaan. Het is in stukken gesneden nadat het verwijderd was uit het grootse stadhuis te Amsterdam (niet toevallig van dezelfde architect die ook het Mauritshuis heeft gemaakt). Een deel van het schilderij handgt nu nog in Stockholm. De rest is verloren gegaan. Dus als je in Stockholm bent...
Terug naar de Amsterdammers. Ook de Amsterdammers wilden graag herinnerd worden aan het roemruchte verleden van Claudius en de Bataveren, maar ze vinden het schilderij van Rembrandt veel te echt. Claudius Civilis is hier een woeste barbarenkoning met een oog (het andere was hij in de strijd verloren). Samen met de samenzweerders zitten ze in een donker hol, klaar om de strijd aan te gaan. De Amsterdamse hoge heren vonden dat allemaal wat te duister. Liever zagen ze geschiedenis geschilderd in heldere, heldhaftige kleuren. Hoe kon je trots zijn op zo’n smoezelige barbarenkoning. Maar juist deze aandacht die Rembrandt had voor het woeste en heftige van de werkelijkheid is wat Rembrandt werk zo goed maakt. Het is een stuk interessanter om naar te kijken dan naar de schilderijtjes waar je nu voor staat.
Zaal 3:
Hier vinden we voorwerpen en schilderijen die herinneren aan de beroemde Nederlandse zeevaart (zie hoofdstuk 5). Mij absolute favorieten zijn de voorwerpen die gevonden zijn op Nova Zembla. De overwintering op Nova Zembla van Willem Barentszoon is echt een van de meest ongelooflijke verhalen ooit. Ik zal erover vertellen. Of misschien ook niet. Je kunt beter het wonderbaarlijke verslag lezen van Gerrit de Veer, een van de overlevenden van deze bizarre tocht. Op internet vind je en mooie site over de overwintering op Nova Zembla. Klik hier
Toch iets over de overwintering op Nova Zembla. We schrijven het jaar 1596. We zijn volop in oorlog tegen de Spanjaard. Dat heeft ook gevolgen voor de handel. Spanje en Portugal hadden veel overzeese bezittingen en de spullen die ze daar bemachtigden verkochten ze door aan Nederlanders die vervolgens de spullen doorverhandelden. Dat werd door de oorlog met Spanje lastig. Dus gingen de Nederlanders zelf op pad. De route naar Indië was echter lang, ver en gevaarlijk. Overal lagen daar vijandige schepen en het was ook erg warm onderweg en dat zorgde weer voor ziektes. De geleerde Plancius had een briljant idee: als we nu eens via het Noorden gaan, langs Scandinavië, hop, zo verder naar boven, langs Rusland en als we dan maar lang genoeg doorvaren komen we bij Indië. Veel korter, geen vervelende Portugezen en veel minder warm ook. Geniaal. Probleem was dat het zo koud was dat de zee het hele jaar bevroren was. Dan kom je niet ver met de boot. Willem Barentszoon kwam met zijn schip vast te zitten in het ijs. Er was geen weg meer terug. En nu komt het: de 17 bemanningsleden zijn er 8 maanden gebleven. Ze hebben van wrakhout een huis gebouwd en hebben ook nog eens maandenlang in het volstrekte duister daar geleefd omdat in het hoge Noorden in de winter de zon niet opkomt. Die klok komt uit ‘Het behouden huis’ op Nova Zembla. Ook het kleine buideltje waar dat briefje in zat. Eeuwen later zijn die spullen gevonden. Ongelooflijk echt. En Barentszoon, die stierf op de weg terug. Daarom heet de Barentszee de Barentszee.
Het behouden Huys
Verder zie je in de zaal een afbeelding van de markt van Batavia (waarom die naam?). Een portret van een trotse Nederlandse familie met een Afrikaanse bediende. Kijk ook goed naar de dure voorwerpen.
Zaal 4.
Hier zien we de gruwelijke relieken die herinneringen aan de moord op de gebroeders de Witt. Beluister en bekijk de video naast de vitrine met de uitgerukte tong van Johan de Witt en de teen van Cornelis de Witt. Elders in het museum zie je een schilderij uit de tijd dat Johan de Witt nog de machtigste man van de Republiek was (met 1667 als hoogtepunt). Maar ook machtige mensen kunnen diep vallen.
Vergeet ook niet de steen die doet herinneren aan Willem III. Wat heeft Willem III allemaal klaargespeeld?
Genoeg, we gaan naar het Mauritshuis. Of wacht, misschien kan het geen kwaad ook nog even naar boven te gaan. Hier zie je prachtige stadsgezichten van Den Haag. Misschien is dat wel het thema dat je verder wilt uitdiepen. In het Mauritshuis hangen ook stadsgezichten, waaronder het mooiste stadsgezicht ooit gemaakt!!!!
Het Mauritshuis
Goed, misschien heb je nog steeds geen zin het Mauritshuis binnen te gaan. Laat ik nog eens proberen je over te halen. De schilderijen die in het Mauritshuis hangen, worden zo bijzonder en mooi gevonden dat mensen er vanuit de hele wereld naar komen kijken. Ze komen helemaal uit Japan en Amerika. Jij hoeft alleen maar de fiets te pakken. Wat een rijkdom.
We beginnen met het toverschilderij van Vermeer: Het Gezicht op Delft.
Ik vind het moeilijk hierover te schrijven omdat het zo oogverblindend mooi is en er bijna geen woorden voor zijn. Maar daar schieten we natuurlijk niets mee op. We moeten proberen onder woorden te brengen wat er dan zo bijzonder aan is.
Het eerste dat we kunnen opmerken is het meest simpele: we zien hier een stadsgezicht van Delft. Er lopen hier een daar wat mensjes rond in de klederdracht van die tijd. Op het meest simpele niveau krijgen we hier een doorkijkje naar de zeventiende eeuw. Het is alsof we voor een venster staan en de wereld van toen voor ons zien liggen. Wat zag de wereld er toen anders uit. Wat een rust. Geen auto’s, randstadrail en grote flats. Als we naar het schilderij kijken is het bijna alsof we de zeventiende eeuw binnen kunnen lopen. Maar is dit een soort foto dan, vraag je je misschien af? Dat is inderdaad de vraag. Precies die vraag opent ons de weg om te begrijpen waarom dit schilderij zo bijzonder is, waarom de Nederlandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw zo bijzonder is. Ik laat even een schilderij zien uit de 16e eeuwse Italiaanse Renaissance (Raffael, School van Athene, kijk ook in boek).
Dit schilderij gaat over de klassieke Oudheid. In het midden zien we de twee grote filosofen Plato en Aristoteles en verder zijn er nog meer geleerden en kunstenaars. Ook Leonardo da Vinci staat erop. Dat kan eigenlijk niet. Da Vinci leefde in een hele andere tijd. Dit schilderij is dus helemaal niet zoiets als een foto. Het schilderij wilde de grote bewondering voor de Oudheid uitdrukken die er tijdens de Renaissance was (weet je nog waarom ze de Oudheid zo waardeerden?).
In de Middeleeuwen en Renaissance waren dit soort schilderijen ook populair:
Schilderijen over Jezus en de bijbel, inderdaad. Nu, in de Nederlanden werden er natuurlijk ook schilderijen over Jezus en de klassieke Oudheid gemaakt, maar we weten ook dat er in 1566 een beeldenstorm isgeweest. Volgens de protestanten waren afbeeldingen van Jezus helemaal niet toegestaan! Rechts van Gezicht op Delft zie je een schilderij van van Saenredam. Zie maar hoe leeg de muren in deze protestantse kerk zijn. Vanwege de ideeën van de protestanten kwam er zodoende minder vraag vanuit de kerken naar religieuze voorstellingen. De schilders moesten dus op zoek naar andere onderwerpen. Bij Vermeer zien we dat goed. Soms zien we bij Vermeer wel religieuze afbeeldingen. Kijk maar naar dit schilderij dat nu (heel bijzonder!!) voor een paar maanden in het Rijksmuseum hangt (het is wel een beetje donker die achtergrond).
Op de achtergrond zie je een afbeelding van het Laatste Oordeel. Maar de nadruk ligt op het gewone en alledaagse!!! Dat maakt de Nederlandse schilderkunst zo bijzonder. Het gaat niet zozeer over mythologie of godsdienst of grote gebeurtenissen uit het verleden. We zien overal in het Mauritshuis gewone mensen, gewone landschapen, gewone stadsgezichten. Heel echt allemaal. Die nadruk op het zichtbare zien we ook terug in de wetenschap in de Republiek. Kijk later maar naar de lijkschouwing van prof. Tulp. Denk ook eens aan Anthonie van Leeuwenhoek, de uitvinder van de microscoop. Nog een voorbeeld: de beroemdste filosoof uit de zeventiende eeuw, Spinoza, was lenzenslijper.
Het gezicht op Delft heeft dus het alledaagse als onderwerp. Waarom zou dat interessant zijn? Nu, kijk eens hoe precies Vermeer alles heeft geschilderd. Let vooral op de lichtval en de prachtige wolkenlucht. De Nederlandse schilders konden als geen ander wolken en licht schilderen. Dat licht dat je in de schilderijen ziet is zo beroemd dat mensen uit het buitenland speciaal naar Nederland kwamen om het te zien. Kun je een reden bedenken waarom het Nederlandse licht zo bijzonder is? Jammer genoeg hangt Gezicht op Haarlem van Ruysdael momenteel nu niet in het Mauritshuis (of ik heb niet goed gekeken). Daar zijn wolken en lichtval zo mooi geschilderd.
Laten we verder gaan. Of beter: laten jullie verder gaan, want ik ga jullie nu met rust laten. Alleen dit nog: let vooral op de wijze waarop het alledaagse tot onderwerp wordt gemaakt. je ziet boeren en kermissen, ijspret, mensen die gewoon in hun kamer zitten, stillevens, de grote koeien van Paulus Poter (een persoonlijke favoriet) en we zien veel portretten van Nederlandse burgers. Het mooiste portret is toch wel het meisje met de parel. Maar ook Rembrandt maakte prachtige portretten.
Nu, kijk rustig rond en vergeet niet aantekeningen te maken voor je werkstuk!!!
